Μια αλλοπρόσαλλη αντίληψη του κοινόχρηστου

Σε προηγούμενο άρθρο έθιξα τον απολίτιστο τρόπο με τον οποίο επιλέγεται να διαμαρτυρηθούν οι άνθρωποι στην χώρα μας. Κύριο χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς αυτής είναι η αδιαφορία και ο βανδαλισμός της δημόσιας περιουσίας. Ο δημόσιος χώρος αποτελεί εξιλαστήριο θύμα σε πολλές περιστάσεις, όμως, πέραν της διαμαρτυρίας. Πολλές φορές θα χρησιμοποιηθεί είτε για πολιτικές σκοπιμότητες είτε θα τον εκμεταλλευτούν καταστηματάρχες για να τοποθετήσουν περισσότερα τραπεζάκια είτε θα αποτελέσει κάδο απορριμμάτων. Όπως είναι φανερό ο δημόσιος χώρος είναι ένα τόπος μπαλαντέρ, που χρησιμοποιείται με τον τρόπο που θεωρεί ο καθένας ότι εξυπηρετεί τα συμφέροντα του.

Αυτή η κατάσταση αντλεί τις ρίζες της από μια γενικότερη αντίληψη, αρκετά παράδοξη, που κυριαρχεί σε μεγάλο μέρος των Ελλήνων πως εφόσον ο χώρος είναι δημόσιος και όχι ιδιωτικός μπορούμε να πράττουμε όπως νομίζουμε χωρίς συνέπειες. Ας δούμε αρχικά τι σημαίνει δημόσιος χώρος. Ο επιθετικός προσδιορισμός δημόσιος καταδεικνύει πως είναι για όλους. Επομένως όλοι ανεξαιρέτου εθνικότητας, φύλου, ηλικίας μπορούν να κινούνται μέσα σε αυτόν ελεύθερα και ανεμπόδιστα. Το γεγονός αυτό εισάγει την έννοια του κοινόχρηστου. Ο δημόσιος χώρος είναι κοινόχρηστος, προσβάσιμος και μπορεί να χρησιμοποιηθεί από όλους. Δεν ανήκει σε κανέναν, και επομένως κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει κάποιον άλλο από τη χρήση του. Και σε αυτό το σημείο έγκειται ακριβώς το πρόβλημα για τον Νεοέλληνα. Δυσκολεύεται να αντιληφθεί τι συνεπάγεται η έννοια κοινόχρηστος ή μάλλον δεν τον βολεύει να αντιληφθεί ποια είναι η πραγματική σημασία του όρου.

Κάτι που είναι κοινόχρηστο για τον Νεοέλληνα σημαίνει κάτι που παράγει μόνο δικαιώματα πάνω σε αυτό όχι για όλους αλλά για οποιονδήποτε προλάβει πρώτος να τον καπηλευτεί. Έτσι παρατηρείται το πεζοδρόμιο να είναι δημόσιος χώρος μέχρις ότου ο πρώτος καταστηματάρχης τοποθετήσει τραπεζάκια, εν απουσία της πολιτείας ή πολλές φορές σε αγαστή συνεργασία μαζί της, πάνω του και να τον θεωρήσει πλέον δικό του χώρο.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η χρήση του χώρου αυτού δεν παραμένει αφού ολοκληρωθούν οι σκοποί αυτού που τον εκμεταλλεύτηκε κατά το δοκούν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μία πολιτική εκδήλωση ή ένα πάρτι σε ένα πανεπιστήμιο. Ακόμα κι αν έγινε μετά από άδεια του αρμόδιου διοικητικού οργάνου δεν υπάρχει πρόβλεψη για τις φθορές και ζημίες που θα προκληθούν. Με λίγα λόγια, τα σκουπίδια και οι ζημιές που θα έχουν προκληθεί στον χώρο δεν αφορούν πλέον τους υπαίτιους αλλά την πολιτεία, η οποία με δικό της κόστος (δηλ. των φορολογουμένων) οφείλει να αποκαταστήσει την επιγενόμενη ζημιά. Μια ζημιά που δεν θα γινόταν ποτέ εάν οι άνθρωποι σέβονταν τα δημόσια κοινόχρηστα αγαθά.

Όλοι φροντίζουν την ιδιωτική τους περιουσία, αλλά κανείς την δημόσια παρότι αποτελεί κι αυτή κτήμα του, κοινό με κάθε άλλον πολίτη. Αυτό φυσικά πηγάζει από τον τρόπο διαπαιδαγώγησης των παιδιών. Η έμπρακτη περιφρόνηση που δείχνουν οι γονείς, παρουσία των παιδιών τους, πετώντας σκουπίδια, αποτσίγαρα ή μπουκάλια στον δρόμο γαλουχεί τα παιδιά με αρνητικό τρόπο. Παράλληλα η εικόνα που επικρατεί στα δημόσια σχολεία, πάρκα και άλλους δημόσιους χώρους, δημιουργούν την αντίληψη πως το κοινόχρηστο είναι ευτελές.

Αυτή η αντίληψη αποτελεί την γενεσιουργό αιτία για την απελπιστική κατάσταση που επικρατεί σε πολλούς δημόσιους χώρους της χώρας. Το χειρότερο όμως δεν είναι η κατάσταση που επικρατεί σε αυτά τα σημεία τα οποία άλλωστε προσωρινά θα επανέλθουν στην αρχική τους στάση μετά από παρέμβαση της πολιτείας ή ορισμένων ευσυνείδητων πολιτών. Το πιο σημαντικό είναι η απάθεια του μεγαλύτερου μέρους της κοινωνίας, το οποίο αποποιείται των ευθυνών του, και με την δικαιολογία «αφού το κάνουν όλοι» θα συνεχίσει να χρησιμοποιεί καταχρηστικά τον δημόσιο χώρο.  Και κρίνεται πολύ πιο δύσκολο να αλλάξεις μια ολόκληρη νοοτροπία παρά να μαζέψεις ορισμένα σκουπίδια ή να αποκαταστήσεις κάποιες ζημιές.